عسگر جلالیان چکیده در دنیایی که به نام دنیای اطلاعات و ارتباطات( ) نام گرفته است به تناسب تحولاتش برای رسیدن به اهداف، راهکارهای خاص و متناسب اتخاذ می‌گردد. زمانی کشورها برای رسیدن به مقاصدشان ازحربه‌های نظامی و کشورگشایی استفاده می‌کردند، به داشته‌ها و تواناییهای بالقوه و بالفعل خود افتخار می‌کردند و براساس آنها هم به خود جرئت می‌دادند و هم در دیگر کشورها رعب و وحشت ایجاد می‌کردند و هر جا که لازم بود این داشته‌ها را در معرض دید دیگران قرار می‌دادند. امروزه که عصر انفجار اطلاعات( ) است و دنیا در حال تبدیل شدن به دهکده‌ای کوچک است، در ارتباطات و تبادل سرمایه‌های مادی و معنوی نیز انقلابی بس عظیم رخ داده است. این انقلاب آن قدر عظیم و متحیر کننده است که در مفاهیم علم ارتباطات به آن انقلاب ارتباطات( ) لقب داده‌اند. در چنین عصری، نیازی به هزینه‌های زیاد برای ابراز وجود و ابراز جسارت و نیز سلب وجود و جسارت از دیگران، نیست. آنچه اکنون جای همه نیازمندیهای قدیم را پر می‌کند و خلأ وجودی آنها را می‌پوشاند اطلاعات است، چه اطلاعات به معنی عمومی آن( ) و یا به معنی اختصاصی آن( ). هر یک از این دو در جای خود کاربرد خاص خود را دارند. هر کس که در این دو حوزه اطلاعات عمومی و اطلاعات اختصاصی، غنی باشد قدرتمند است. دانشمندان علم ارتباطات در دنیای پرتلاطم امروزی حرف اندیشمندان ایرانی حدود ده قرن پیش امثال فردوسی را می‌زنند که می‌فرماید: توانا بود هر که دانا بود1 ولی هم اکنون نیز دانش را با عبارتی دیگر می‌توان توصیف کرد: دانش قدرت است( ) و می‌تواند نوعی از اطلاعات باشد. امروزه دولتمردان جهان برای دستیابی به اطلاعات و نیز برای به قدرت رسیدن بهای سنگینی می‌پردازند؛ زیرا دریافته‌اند که در عصر حاضر بدون دستیابی به اطلاعات نمی‌توانند زندگی کنند. به دست آوردن اطلاعات سخت است و استفاده از آن هنر. یکی از استفاده‌های رایج و بسیار جدی از دانش و اطلاعات بهره‌بری از آن در عملیات روانی( ) ‌است. در عصر حاضر که عصر ارتباطات و انفجار اطلاعات است برای ابراز وجود، تحمیل اراده و ادامه بقا از عملیات روانی به عنوان مؤثرترین و کم‌هزینه‌ترین راهبرد استفاده می‌شود. عملیات روانی که به آن جنگ از طریق اخبار و اطلاعات نیز گفته می‌شود امروزه از قوی‌ترین، مؤثرترین و ارزان‌ترین حربه‌هایی است که در اختیار دارندگان اطلاعات است. واژگان کلیدی: عملیات روانی، رسانه‌های جمعی، تاکتیک عملیات روانی، عصر اطلاعات، تبلیغات، اهداف عملیات روانی، ضد عملیات روانی. مقدمه با مراجعه به تاریخ و مطالعه عملیات روانی مشخص می‌شود که قدمت این موضوع و بهره‌بری از آن به زمانهای بسیار دور برمی‌گردد. به عبارتی می‌توان گفت که قدمت آن به قدمت عمر بشر بازمی‌گردد. از آنجا که عمدتاً عملیات روانی از طریق القاء اطلاعات غلط و تخریب اطلاعات قبلی افراد که صحیح‌اند صورت می‌پذیرد می‌توان داستان فریب حضرت آدم ابوالبشر توسط شیطان را نوعی عملیات روانی به حساب آورد. شیطان با عملیات روانی حضرت آدم را از بهشت بیرون راند. وقتی که شیطان حضرت آدم ابوالبشر را با لطایف الحیلی تحریک می‌کرد و او را به راهی خلاف میل خودش می‌کشاند در واقع با حربه عملیات روانی چنین اعمالی را انجام می‌داد، با اطلاعاتی که به حضرت آدم القاء می‌کرد داشته‌ها و اطلاعات قبلی او را تخریب و آنها را خدشه‌دار، و سپس او را به سمت و سویی که خود می‌خواسته سوق می‌داد و هدایت می‌کرد. داستان این عملیات روانی که در قالب فریب و القاء اطلاعات غلط اتفاق افتاده را قرآن کریم در آیات متعددی به زیبایی به تصویر کشیده است. در این خصوص از جمله می‌توان به آیات شریفه زیر اشاره کرد: و یا آدم اسکن انت و زوجک الجنه فکلا من حیث شئتما و لاتقربا هذه الشجره فتکونا من الظالمین فوسوس لهما الشیطان … و قال ما نهکما ربکما عن هذه الشجره الا ان تکونا ملکین او تکونا من الخالدین2 ترجمه: ای آدم با همسر خود در بهشت سکنا گزین، از هر آنچه که می‌خواهید میل کنید، لکن به این درخت نزدیک نشوید. اگر چنین کنید از ظالمان خواهید بود. شیطان آن دو را اغفال کرد … و گفت چرا خدایتان شما از این درخت منع نموده است، آیا نمی‌خواهید پادشاه شوید و یا اینکه جاودان گردید. قرآن کریم که در هر زمینه‌ای هادی و راهنمای انسانهاست تمامی تهدیداتی را که سد راه رشد و تعالی انسانها هستند برآورده کرده و خطرهایی که به نوعی می‌تواند انسان را تهدید کند متذکر شده است. صراحتاً آورده است که ای انسانها بدانید که فتنه (شایعه) از قتل و کشتار، خطرناک‌تر و به نوعی کشنده‌تر است. می‌فرماید: الفتنه اشد من القتل3 در جای دیگری تأکید دارد که: الفتنه اکبر من القتل4 همان‌طور که واضح است فتنه (شایعه) از اصلی‌ترین روشها و ابزار مورد استفاده در عملیات روانی است. فتنه با عملیات روانی ارتباط خیلی نزدیکی دارد که بعضاً تفکیک میان آن دو دشوار است. در مباحث عملیات روانی تصریح شده است و ما نیز در صفحات آینده به آن اشاره خواهیم کرد که یکی از شیوه‌ها و شگردهای اصلی در عملیات روانی بهره‌بری از قدرت شایعه و فتنه است. با بهره‌بری از این امکان به تصریح آیات کریمه یاد شده می‌توان تخریب و قتل و کشتاری فراتر از جنگ نظامی به وجود آورد. اگر هدف طراحان عملیات روانی هدفی غیر از ایجاد قتل و کشتار باشد باز هم این هدف از طریق عملیات روانی تأمین می‌شود. قرآن کریم به تصریح خود در آیه: ان هو الا ذکر للعالمین5 اشاره دارد که این قرآن برای تمامی جهانیان و برای تمامی عصرها نازل شده است. یعنی اینکه این قرآن برای یک دوره زمانی خاص و برای یک ملت خاصی نازل نشده است. در این صورت باید جامع و مانع باشد. همچنین در آیه دیگری نیز خداوند تصریح کرده است که ما آن را برای آینده نگه خواهیم داشت و از آن حفظ و حراست خواهیم کرد: انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون6 ما خود آن را فرو فرستاده‌ایم و خود حافظ و نگهدارنده آنیم. پس باید آیات آن را در هر زمینه‌ای جدی بپنداریم و مربوط به عصر خود بدانیم. در آیه دیگری قرآن مردمان را از اینکه به دنبال شایعه و فتنه بروند بر حذر می‌دارد و تصریح می‌نماید: لاتقف مالیس لک به علم … 7 از هر آنچه که نسبت به آن علم و یقین ندارید، تبعیت نکنید. این توصیه‌ها که در آیات یاد شده به آنها اشاره شد حاکی از جایگاه مهم و خطرناک عملیات روانی است. در طول تاریخ تا عصر حاضر که عصر انفجار اطلاعات است می‌توان شواهد فراوانی برای بروز و تکرار عملیات روانی پیدا کرد. عملیات روانی در قالبهای مختلف و عناوین مختلفی ظهور و بروز پیدا می‌کند که در ادامه به آن خواهیم پرداخت. یکی از روشهای آن توسل به حیله و نیرنگ است. یکی از نویسندگان عرب در کتاب خود به نام جنگ روانی( ) می‌نویسد: در زمان فرعون، تحوتمس سوم قصد داشت شهر یافا در فلسطین را اشغال نماید …، چون کار برایش مشکل شد از در حیله برآمد و چنین وانمود کرد که از فرعون ناراضی است و قصد انتقام دارد … با مکاتباتی هدف‌مند حاکم یافا را متقاعد ساخت که برای ملاقاتش از شهر بیرون آید … نهایتاً حاکم پیشنهاد را پذیرفت و از شهر بیرون آمد. در ملاقاتی که با یکدیگر داشتند اظهار داشت برای اثبات ادعا حتی عصای فرعون را نیز به همراه دارم …. حاکم که خواهان دیدن آن عصا شد تحوتمس پاسخ داد باید در خلوت آن را به شما نشان دهم … وقتی که به خلوت رفتند با زدن ضربه‌ای بر سر حاکم او را بیهوش کرد … سپس به بهانه داشتن هدیه برای حاکم، دویست سرباز را در کیسه‌هایی پنهان کرد و وارد شهر شد و … از این طریق شهر یافا را فتح کرد.8 با مراجعه به تاریخ اسلام می‌توان نمونه‌های فراوانی در خصوص استفاده از عملیات روانی را مشاهده کرد که چه از طرف دشمنان و چه از طرف مسلمانان مورد استفاده قرار گرفته است. در جریان فتح مکه در سال هشتم هجرت، پیامبر (ص) برای اینکه بدون جنگ و خونریزی شهر مکه را فتح نماید با برنامه‌ای حساب شده ترسی در دل اهالی مکه انداخت تا بتواند از طریق آن شهر را تصرف نماید. ایشان دستور داد اطراف شهر مکه بر بالای قله‌های کوه تا صبح آتشی روشن شود که دشمن فکر کند در تمامی اطراف شهر سپاهیان اسلام مستقر‌اند و تعداد آنها آن قدر زیاد است که توان مقاومت را از آنها سلب می‌نماید.(9) در جنگ اُحُد دشمن که توانایی مقابله با سپاهیان اسلام را نداشت به راحتی شایعه کرد که: «الا قد قتل رسول‌الله، الا قد قتل رسول‌الله»10 پیامبر کشته شده است، پیامبر کشته شده است. بنابراین لشکریان اسلام تحت تأثیر قرار گرفتند و با این عملیات روانی صحنه را خالی کردند… با بررسی دو جنگ جهانی اول و دوم مصداقهای فراوانی از جنگ روانی را می‌توان مشاهده کرد. آلمانها در کتابهایی که در خصوص علل شکست خود در جنگ جهانی نوشته‌اند بارها اشاره کرده‌اند که علت شکست ما این بود که دشمن از رسانه‌های گروهی و تبلیغاتی خوب بهره برد و توانست با جنگ روانی جبهه خود را تقویت و جبهه ما را تضعیف کند.11 در تاریخ معاصر در جنگ عراق علیه ایران در جنگ اول خلیج‌فارس، در حمله امریکا به افغانستان و در حمله امریکا به عراق نیز مصداقهای فراوانی از عملیات روانی و کاربردهای آن، می‌توان مشاهده کرد. در عصر اخیر اوج عملیات روانی و تبلور آن را می‌توان در جریان حمله امریکاییها به عراق مشاهده کرد. هر چند عراقیها نیز سعی کردند در بهره‌بری از این حربه عقب نمانند ولی امریکاییها با حجم امکانات و رسانه‌هایی که در اختیار داشتند گوی سبقت را از عراقیها ربودند. سعید الصحاف وزیر معروف و سخنگوی صدام تا مدت زمانی توانست میدان‌داری کند و با عملیات روانی هدف‌مند عنان را در اختیار گیرد لکن آنچه امریکاییها در اختیار داشتند کارسازتر بود. در جنگ امریکا علیه عراق امریکاییها از تمامی شیوه‌ها و شگردهای عملیات روانی به نحو مطلوب بهره بردند. در اقدامات نظامی کلاسیک همان‌طور که تاکنون معمول و مرسوم بوده است هیچ‌یک از طرفین در خصوص زمان، شیوه و نوع آن، امکانات، افراد، تجهیزات و اهداف خود هیچ گونه اطلاعاتی را به بیرون ارائه نمی‌دهند. اما معمولاً پس از پایان عملیات حدوداً 50 درصد از اطلاعات در اختیار رسانه‌های گروهی و افکار عمومی قرار می‌گیرد. آنچه در جریان جنگ امریکا علیه عراق شاهدش بودیم چیزی خلاف عرف معمول و رویه مرسوم بود. امریکاییها قبل از حرکت به سمت خلیج‌فارس به رسانه‌ها اعلام کردند ناو جنگی به این اسم از این تاریخ از این مسیرها عازم منطقه‌ای با طول و عرض جغرافیایی خاصی است و در خلیج‌فارس مستقر خواهد شد. این ناو، این نوع و این تعداد امکانات و تجهیزات به همراه دارد تا این تاریخ در این نقطه جغرافیایی مشخص استقرار خواهد داشت …. بقیه امکانات و تجهیزات از این مسیرها و در این تاریخها به این ناو ملحق خواهند شد…؟؟!! هنگامی که عملیات آغاز می‌شود امریکاییها با چند برابر کردن فعالیت رسانه‌های گروهی در اختیار خود، از جمله فاکس نیوز(12) لحظه به لحظه تحرکات خود را به دنیا خصوصاً به منطقه خاورمیانه که محل اجرای عملیات است منعکس می‌نمایند. هدف امریکا از این شکل کار چیست؟ این چه نوع شیوه و روشی است…؟ در دنیای امروز که عصر ارتباطات است و جهان به سرعت به سمت تبدیل شدن به دهکده جهانی( ) پیش می‌رود می‌توان با هر کسی در هر گوشه‌ای از دنیا ارتباط برقرار کرد و پیام مدنظر خود را به او رساند. می‌توان با اتخاذ راهکار مناسب باورهای او را تخریب کرد و یا تغییر داد و او را همسو کرد …. با توجه به این واقعیت امریکاییها به خوبی از این شرایط بهره بردند و کار خود را تسریع و تسهیل بخشیدند. هدف اصلی امریکاییها از اتخاذ این روش اجرای نوعی عملیات روانی بود که قدرت و اقتدار خود را به رخ جهانیان بکشند. عراقیها را بترسانند، خاورمیانه و همسایه‌های عراق را نیز منفعل سازند. گرچه اهداف سیاسی، اطلاعاتی و نظامی دیگری نیز پشت این روش نهفته بود. اما هدف اصلی ایجاد وحشت و ترس در مخاطبان داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی است. انواع عملیات روانی عملیات روانی، با توجه به شرایط زمانی، مکانی و موقعیتی، متنوع است. در تمامی زمینه‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و حتی اجتماعی، قابل اجراء است و برای تحقق اهداف می‌توان آن را در قالب هر یک از زمینه‌های مذکور طراحی و اجراء کرد و اجرای آن در دو روش کوتاه مدت و بلندمدت طراحی می‌شود. اقداماتی که در شیوه کوتاه مدت آن می‌توان طراحی و اجراء کرد چنین است: - تبلیغات راهبردی - تبلیغات جنگی - نشر خبر - فریب دشمن به روش منظم و دقیق - تبلیغات سرّی اقداماتی که در روش بلندمدت آن طراحی و اجراء می‌شود نشر خبر به صورت مستمر و زمان‌بندی شده است که باید دقیق و هدفمند باشد. عملیات روانی را به انواع زیر تقسیم کرده‌اند که اهم آن به شرح زیر است(22): 1- عملیات روانی ایجابی 2- عملیات سلبی 3- عملیات روانی استراتژیک عملیات تاکتیکی بدیهی است این انتخاب با توجه به شرایط حاکم بر دنیای کنونی، می‌تواند مفید واقع شود. هر یک از انواع یاد شده کاربرد خاصی دارد، اما امروزه از تلفیقی از روشهای ایجابی و سلبی استفاده می‌شود. سیاست‌مداران به کارگیری همزمان این روش را ترجیح می‌دهند، تا هم جبهه خودی را تقویت و نیز همزمان جبهه حریف را تضعیف کنند. اهداف عملیات روانی در فرهنگهای لغت مترادفهایی در خصوص واژه عملیات روانی آورده شده، و با توجه به تفکیک معنایی آن، تعریفهای گوناگونی از آن ارائه شده است، که در بیشتر این تعاریف نقطه مشترکی وجود دارد و آن تقویت جبهه خودی و تضعیف جبهه حریف است. عملیات روانی که در فرهنگ سیاسی - نظامی امروزی، بیشتر در قالب اصطلاح عملیات روانی از آن یاد می‌شود، عملیاتی است که با تاکتیکهای مختلف از جمله اطمینان‌بخشی، فریب، تفرّق، منفعل‌سازی، ارعاب، افشاگری و … اجراء می‌شود. نوع عملیات روانی متناسب با اهدافی که دارد و با لحاظ کردن شرایط زمانی و مکانی و توانایی، انتخاب و اجراء می‌شود. اهداف کلی عملیات روانی عبارتست از:23 1- ایجاد تأثیر کلی بر عقاید، احساسات، آداب و رفتار نیروهای حریف که این تأثیر شکست آنان را تسهیل و یا تسریع می‌نماید. 2- ایجاد و تقویت احساسات و رفتارهای مناسب در نیروهای خودی، دوستان و بی‌طرفها. 3- ایجاد سازمان و کنترل مناطق اشغالی آزاد شده با اِعمال حکومت نظامی و سازماندهی افکار غیرنظامی. 4- کاهش ارزش نظامی و کفایت رزمی دشمن که شامل بهره‌برداری از آسیب‌پذیریهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و روحی دشمن می‌شود. 5- کاهش کارایی سازمانهای کنترلی داخلی حریف. زمانی که یک عملیات روانی طراحی می‌شود متناسب با نوع آن که سلبی، ایجابی، استراتژیکی و یا تاکتیکی باشد و نیز در چه حوزه‌ای تعریف شده باشد اهداف آن نیز فرق می‌کند. امتیازات عملیات روانی در این بخش باید به این سؤال پاسخ گفت که چرا دنیای امروز ترجیح می‌دهد به جای جنگ نظامی بیشتر از عملیات روانی استفاده کند؟ ابن‌خلدون (جامعه‌شناس) در مقدمه خود که از ظهور و سقوط دولتها سخن می‌گوید موضوعی طرح می‌کند به نام تعصّب (العصبیه) او معتقد است تعصب که از ریشه عصب گرفته شده و به معنی ریشه و بن است پایه و اساس حرکت به شمار می‌آید. این درست برعکس آنچه است که در دنیای امروز علیه مسلمانان به عنوان مسلمانان متعصب و یا اصولگرا استفاده می‌شود و با این حربه آنان را تضعیف می‌نمایند و مورد سرزنش قرار می‌دهند. زمانی که جامعه‌ای نسبت به داشته‌های خود تعصب داشته باشد، برای حفظ و حراست از آنها دارای انگیزه، می‌شود. وقتی که انگیزه وجود داشته باشد به دنبالش حرکت، کار، تلاش و کوشش پا به عرصه می‌گذارد. و بدیهی است نتیجه تلاش و کوشش نوآوری و خلاقیت است. و نوآوری و خلاقیت نیز چیزی جز توسعه و پیشرفت به دنبال ندارد. تعصب انگیزه کاروتلاش نوآوری و خلاقیت توسعه و پیشرفت ابن‌خلدون در مقدمه خود با اشاره‌ای به واقعیت یاد شده علل بروز حکومتها را تعصب و انگیزه، و علل سقوط و افول آنها را نیز زوال تعصب و انگیزه در آن جامعه می‌داند. طبیعی است وقتی انسان تعصب نداشته باشد انگیزه‌ها در او مرده است. انسان بی‌انگیزه، حرکت، کار و تلاش را از دست می‌دهد زیرا دیگر احساس تعلق در او از بین رفته است و انسان بی‌تعلق حیران و سرگردان است در زندگی تلاش و کوششی نمی‌تواند ترسیم کند. بدیهی است در صورت فقدان وجود کار و کوشش، از نوآوری خبری نخواهد بود و در نتیجه نه تنها توسعه و پیشرفتی در کار نخواهد بود که عقب گرد و بدبختی بر تمام سطوح سایه خواهد افکند. از آنجا که عملیات روانی چرخه فوق را نسبت به حریف آماج هدف قرار می‌دهد کاربردی بسیار کلیدی و حساس دارد. با بررسی متونی که در حوزه عملیات روانی نوشته شده است می‌توان به این نتیجه رسید که موارد زیر از جمله مهم‌ترین دلایلی است که دنیای امروز را به روی آوردن بیشتر به سمت عملیات روانی هدایت می‌نماید: 1- عملیات روانی محدود به زمان و مکان نیست و هدف آن صرفاً تأثیر بر آراء، دیدگاهها و رفتار جوامع هدف در کمک به هدفهای ملی دولت مجری است. 2- در قالبهای مختلف می‌تواند ظهور و بروز پیدا کند. برای مثال در قالب اقتصادی، فرهنگی، و … 3- این نوع عملیات به راحتی قابل طراحی در قالبها و محدوده‌های محلی، منطقه‌ای، قاره‌ای و حتی جهانی است. 4- در عملیات روانی فتوحات حاصل شده از آن بسیار کلیدی است. حوزه مورد تصرف در عملیات روانی فکر و ذهن است که به مراتب ارزش و اعتبار آن از تصرف آب و خاک بالاتر و بیشتر است. در عملیات روانی افکار و اندیشه‌ها به تصرف درمی‌آیند ولی در جنگ نظامی آب و خاک و سرزمین است که تصرف، می‌شود. 5- در عملیات روانی تلفات جانی و مالی بسیار اندک است و بعضاً بدون تلفات است. در این جنگ نیازی به نابود کردن و تخریب فیزیکی وجود ندارد. 6- در خیلی از موارد عملیات روانی، مخالف و حتی معارض را به موافق تبدیل می‌کند. جنگ نظامی معمولاً مخالف و معارض می‌تراشد ولی در این نوع جنگ می‌توان طراحی و اجرای آن را به نحوی انجام داد که مخالفان و معارضان را، یا به همراه تبدیل کرد و یا اینکه آنها را بی‌طرف و منفعل ساخت. زیرا در این جنگ می‌توان به راحتی از قدرت بالای رهبران (دارای نفوذ بالای معنوی) بهره برد. 7- عملیات روانی غالباً در قالب تبلیغات و نشر اخبار و اطلاعات و با استفاده از رسانه‌های جمعی و گروهی صورت می‌پذیرد. از آنجا که دنیای امروز دنیای ارتباطات است و در بحث ارتباطات آن قدر سرعت انتقال داده‌ها و داد و ستدها بالاست. بنابراین هر خبر یا شایعه‌ای که در قالب عملیات روانی به مخاطبان منعکس شود، در مدت زمان کمی می‌توان آن را عملی ساخت. از دیر زمان گفته‌اند که «شایعه مثل برق می‌رود و مثل شمشیر می‌برد». بدیهی است در عصر حاضر این سرعت و برندگی صدچندان شده است. بر همین اساس عملیات روانی سرعت اثرگذاری بسیار بالایی دارد و این تأثیرگذاری، سیاستمداران را واداشته است که برای رسیدن به مقاصد و مطامع خود آن را نسبت به دیگر جنگها در اولویت قرار دهند. 8- عمق تخریبی عملیات روانی نسبت به جنگ نظامی بسیار بیشتر است. همان طور که در این آیه شریفه الفتنه اکبر من القتل25 تصریح شده است که جنگ روانی کشنده‌تر است از قتل و کشتار، وقتی که به واقعیتهای این موضوع نیز توجه می‌شود همین واقعیت قابل استنباط است. ترکش جنگ نظامی بر جسم می‌نشیند ولی ترکش عملیات روانی بر افکار و اطلاعات می‌نشیند. با جسم بیمار و زخمی می‌توان ادامه حیات داد ولی با اطلاعات بیمار و افکار تخریب شده هرگز. گلوله‌های جنگ نظامی گوشت و پوست و استخوان را هدف قرار می‌دهد ولی گلوله‌های عملیات روانی تعلقها را نابود می‌کند. انسان مقطوع الید و یا مقطوع الرجل می‌تواند ادامه حیات دهد ولی انسان مقطوع التعلق قادر به ادامه حیات نیست و زنده ماندنش حکم مرده متحرک را دارد. زیرا انسان اگر به جایی تعلق نداشته باشد بی‌هویت می‌شود و انسان بی‌هویت احساس تعلق ندارد. لذا انگیزه، حرکت، کار، تلاش، خلاقیت، نوآوری، پیشرفت، و توسعه از وجود او رخت برمی‌بندد. بنابراین عمق تخریب عملیات روانی آن قدر زیاد است که تعهدها را نابود می‌کند و انسان بی‌تعهد به هر سمت و سویی کشیده می‌شود و می‌تواند طعمه هر صیادی شود. 9- ابعاد تخریبی عملیات روانی از ابعاد تخریبی جنگ نظامی به مراتب گسترده‌تر است و به عملیات روانی اخبار و اطلاعات است و ابزار آن نیز رسانه‌های گروهی‌اند به این دلیل ابعاد تخریبی آن نسبت به جنگ نظامی بسیار گسترده‌تر است. در این جنگ هر فردی که آماج هدف قرار می‌گیرد خود تبدیل به گلوله یا ترکشی جدید می‌شود و افراد دیگر را هدف قرار می‌دهد. با توجه به توسعه رسانه‌های ارتباطی و سهولت ارتباط‌گیری افراد با یکدیگر به سرعت تمامی اقشار یک جامعه آماج هدف عملیات روانی قرار می‌گیرند و در کمترین زمان یک شایعه در تمام شهر و یا حتی کشوری، پخش می‌شود. در صورتی که یک بمب نظامی فقط در محدوده‌ای مشخص و با یک بُرد معین قدرت و توان تخریبی دارد. راهکارهای مقابله با عملیات روانی جوزف نای( ) نویسنده کتاب قدرت نرم ابزار موفقیت در جهان سیاست( )‌ در خلال بحثی که در مقوله قدرت نرم( ) دارد آن را با قدرت سخت( ) مقایسه می‌کند و نتیجه‌گیری می‌کند که در دنیای امروز قدرت سخت جایگاه ندارد. او معتقد است قدرت هیچ گاه از لوله تفنگ جاری نمی‌شود و حتی ظالم‌ترین دیکتاتورها نیز در کنار ارعاب به جذب مردم توجه داشته‌اند. با توجه به تحولاتی که از جهات مختلف در دنیای امروز رخ داده است انسانها نیز متحول شده‌اند و تغییر کرده‌اند. سیاست‌مداران، کارشناسان ارتباطات و حتی کارشناسان مسائل اجتماعی معتقدند همانطور که ذائقه‌های غذایی انسانها پیوسته در حال تغییر و تحول است ذائقه سیاسی نیز در هر عصری تغییر می‌کند، حتی این تغییر در طول زمان واضح و آشکار است. لذا باید در برخورد با آن ملاحظات لازم را مدنظر داشت. همان‌طور که در افکار و اندیشه‌های جوزف نای مدرس سیاست خارجی امریکا آمده است که امروز باید از قدرت نرم حرف زد، همه جای دنیا و حتی در مستبدترین حکومتها نیز این جمله رایج شده است که برای رسیدن به اهداف باید از زبان روز به جای زبان زور استفاده کرد. باید بر این حفظ و حراست از داشت‌ها و دستیابی به ثبات لازم، نیز برای تأمین توسعه پایدار و مطمئن، جنگ روانی و یا هر گونه عملیات روانی را که متوجه ماست بشناسیم و سپس راهکارهای مناسب مقابله با آن را شناسایی کنید. در این خصوص با بررسی اجمالی شرایط جهان امروز و پارادایمهای حاکم بر آن، راهکارهای زیر را برای مقابله با عملیات روانی دشمنان کشور پیشنهاد می‌شود: 1- تقویت هویت ملی تقویت هویت ملی یکی از راهکارهای جدی مقابله با عملیات روانی است. داشتن هویت به انسان تعلق می‌بخشد و برای او ایجاد مسئولیت می‌کند. انسان تا زمانی که به جمعیت، گروه و یا جایی احساس تعلق نکند مسئولیتی را نیز در قبال آن به عهده نمی‌گیرد. ایران کشوری است با تمدنی بسیار کهن که باید نسل به نسل مورد حفظ و حراست قرار گیرد. و با معرفی میراث فرهنگی و تاریخی آن روز به روز بر ارزش و اعتبار آن افزوده، و به نسلهای بعدی معرفی شود تا افراد جامعه آن را خوب بشناسند و نسبت به آن احساس تعلق، تعصب و مسئولیت نمایند. آنچه دشمن علیه ملت ما در دستور کار قرار داده است و با عملیات روانی سعی در خدشه‌دار کردن آن دارد بحث هویت( ) است. دشمن تلاش می‌کند تسل جدید ما را از هویت اصیل خود جدا سازد. باید تلاش کرد که احساس تعصب و تعلق و احساس مسئولیت در آحاد ملت زنده شود تا میزان آسیب‌پذیریها در قبال طرحها و نقشه‌های دشمن پایین آید. ما در کشوری زندگی می‌کنیم که سرشار از افتخار است. با مطالعه تاریخ درمی‌یابیم که پایه‌گذاران علوم از جمله طب، نجوم، فلسفه، ریاضیات، و مانند آن ایرانی بوده‌اند. حتی در عصر حاضر شاهدیم که بسیاری از اختراعات و اکتشافات در اطراف و اکناف جهان به دست محققان و پژوهشگران ایرانی صورت می‌پذیرد. تمسک جستن به این پارادایمها می‌تواند هویت ما را بازشناسی کند و این مسئله‌ای بسیار ضروری است که نباید از آن غافل شد. 2- تمسک جستن به دین مبین اسلام در عصر حاضر تمسک جستن به دین مبین اسلام و زدودن غبارهای افراط و تفریط از چهره نورانی آن، می‌تواند یکی از مهم‌ترین راهکارهای مصون‌سازی در مقابل عملیات روانی دشمن باشد. با بررسی آیات و احادیث درمی‌یابیم که دین اسلام بهترین دین است. در سوره مبارکه آل‌عمران چنین آمده است: ان الدین عندالله الاسلام… 25 تنها دین پذیرفته شده نزد خداوند دین اسلام است… … و من یتبغ غیرالاسلام دیناً فلن یقبل منه و هو فی الاخره من الخاسرین … 26 … و هر کس غیر از دین اسلام دینی را برگزیند هرگز از او پذیرفته نخواهد شد، بی‌تردید او در روز قیامت جزء زیان‌کاران خواهد بود … دینی که با این صراحت بر روی آن تأکید شده است بی‌تردید پاسخگوی تمام نیازهای بشر خواهد بود حتی نیازهای عصر حاضر که عصر اطلاعات و ارتباطات است. این دین مهم‌ترین موضوع مطرح در عصر حاضر مثل عملیات روانی را نیز فراموش نکرده است. در دو آیه شریفه سوره بقره 27 به بحث اهمیت عملیات روانی اشاره می‌کند و راه مقابله با آن را نیز ارائه می‌دهد. آنجا که ممکن است دشمن به لطایف الحیلی نزدیک شود و قصد اغفال و فریب و یا هر نیت سوء دیگری داشته باشد، قرآن یادآور می‌شود که مبادا فریب بخورید و اغفال شوید. در سوره مبارکه الحجرات، نیز می‌فرماید: یا ایها الذین آمنوا ان جاءکم فاسق بنبا فتبینوا … 28 ای مسلمانان اگر شخص ناصالحی خبری را به اطلاع شما رساند به راحتی آن را نپذیرید، در خصوص آن تحقیق کنید… در سوره دیگری نیز تأکید دارد که حتی ممکن است دشمن خبر راست و درستی را نیز به شما برساند ولی در ورای آن هدفی باطل داشته باشد، باز هم شما (مسلمانان) باید مواظب چنین حرکتهایی باشید. این تصریح را در سوره مبارکه المنافقون در خطاب به حضرت رسول(ص) دارد که می‌فرماید: اذا جاءک المنافقون قالوا نشهد انک لرسول الله و الله یعلم انک لرسوله و الله یشهد ان المنافقین لکاذبون اتخذوا ایمانهم جنه… 29 ترجمه: ای رسول خدا اگر منافقان آمدند و گفتند شهادت می‌دهیم که تو رسول خدا هستی، خداوند آگاه است که تو رسول خدایی و او شهادت می‌دهد که آنها در گفته خود صادق نیستند اینها ایمان خود را سپر قرار داده‌اند… با تأکیدات فراوانی که در قرآن تصریح شده است درمی‌یابیم که باید پیوسته مواظف اغفال و فریب حریف باشیم. امیرالمؤمنین علی(ع) نیز در نهج‌البلاغه تأکید می‌نماید که باید مواظب سخنان دشمن باشیم که ممکن است با حرف حق نسبت به فریب ما اقدام نماید برای نمونه در خطبه‌ای خطاب به خوارج می‌فرماید: … کلمه حق یراد بها الباطل، نعم انه لاحکم الا الله ولکن … 30 … آری حرف حقی است که اراده باطل از آن می‌شود، درست است که حکم نیست جز از آن خدا، ولی … دینی که همه زوایای تهدیدها و آسیب‌پذیریها را دیده است و برای آن راهکارهای مناسب را نیز ارائه داده است اگر غبار افراط و تفریط از آن زدوده شود و چنانچه باید تبیین و تفسیر شود، می‌تواند راهکار بسیار مناسبی برای مقابله با عملیات روانی دشمن در هر عصری باشد. 3- گسترش دانایی اطلاع‌رسانی مناسب از جمله دیگر راهکاریی است که برای مقابله با عملیات روانی می‌توان از آن بهره برد. مدیران و هر کسی که مسئولیتی به عهده دارد باید پیوسته در میان مردم باشد تا هم آنها از او مطلع باشند و هم او در جریان امور آنها باشد. زیرا اگر چنین نباشد دشمن با استفاده از شگردهای مختلف عملیات روانی، میان آنها تفرقه و جدایی ایجاد می‌کند. امیرالمؤمنین علی(ع) در نهج‌البلاغه چه نیکو به این نکته پرداخته است. آنجا که آیین مملکت‌داری را به مالک اشتر گوشزد می‌کند درسی ارائه می‌دهد که برای همیشه مفید و مؤثر است. می‌فرماید: … و اما بعد هذا فلا تطولن احتجابک عن رعیتک، فان احتجاب الولاه عن الرعیه شعبه من الضیق، و قله علم بالامور، و الاحتجاب منهم یقطع عنهم علم مااحتجبوا دونه، فیصغر عندهم الکبیر، و یعظم الصغیر، و یقبح الحسن، و یحسن القبیح، و یشاب الحق بالباطل31 … اما ای مالک مبادا دیر به دیر با مردم ملاقات کنی. غیبت طولانی مدیران با مردم، بیانگر نوعی ضعف و ناتوانی است. دوری از مردم و ملاقات نکردن با آنها باعث می‌شود که داشته‌ها و اطلاعاتشان تخریب و باعث می‌شود که بزرگان نزدشان کوچک و کوچکان نزدشان بزرگ شوند. طولانی‌شدن دیدار با مردم نیز سبب می‌شود که زشتیها نزدشان زیبا و زیباییها نزدشان زشت جلوه کند و در نتیجه حق و باطل با همه آمیخته می‌شوند. حضرت با این توصیه‌ها به نوعی بحث عملیات روانی را مطرح می‌کند و می‌فرماید اگر شما در میان مردم نباشید و از وضعیت آنها آگاهی پیدا نکنید دیگران آنها را به سمت و سویی که خود می‌خواهند، خواهند برد. این موضوع اهمیت و ضرورت اطلاع‌رسانی به مردم را می‌رساند و اینکه اگر غافل باشیم دشمن با عملیات روانی، در قالب شایعه تبلیغات غیرنادرست و امثال اینها، مردم را منحرف خواهد کرد. متولیان باید پیوسته برای گسترش دانایی از طریق تقویت و گسترش اطلاع‌رسانی کامل، دقیق و به موقع، از مردم مراقبت کنند تا ویروسهای عملیات روانی دشمن، بر آنها مؤثر نیافتد. 4- تقویت و توسعه ابزار دانایی تقویت و گسترش ارتباطات و وسایل ارتباط جمعی به عنوان یکی از راهکارها و ابزار گسترش دانایی، از دیگر راههایی است که در مقابله با عملیات روانی، در جهان امروز مورد توجه کارشناسان قرار دارد. از این شیوه هم به عنوان یک راهکار اجرای عملیات روانی و هم به عنوان یک راهکار مقابله با عملیات روانی استفاده می‌شود. پدافند اصلی برای عملیات روانی آگاهی و اطلاعات است. گفته می‌شود برای مقابله با عملیات روانی هر چه این اطلاعات دقیق‌تر، کامل‌تر و به موقع‌تر باشد اثربخشی آن بیشتر خواهد بود. افراد باید به موقع اطلاعات لازم را دریافت کنند تا تأثیرات عملیات روانی خنثی شود. به اعتقاد کارشناسان علوم ارتباطات با توجه به اینکه جهان به سرعت به سمت تبدیل شدن به دهکده جهانی( ‌) پیش می‌رود و فناوری به طرز شگفت‌انگیزی پیشرفته شده است و با توجه به واقعیتهای جهان امروزی، به امر ارتباطات و نقش رسانه‌های جمعی و گروهی بسیار اهمیت داده می‌شود. از کلان‌ترین کارها مثل پیاده کردن اهداف سیاسی - نظامی گرفته تا ساده‌ترین آنها مثل فروختن یک اسباب‌بازی، در هر یک به نوعی نقش رسانه‌های گروهی دیده می‌شود. امریکا چهار خبرگزاری بزرگ جهان را در اختیار دارد و از طریق آنها روزانه بیش از سه میلیون خبر بر روی آنتهای خبری جهان می‌فرستد و هزینه بسیار بالایی برای آن پرداخت می‌نماید. با حجم بالای خبری و به تعبیری با اطلاع‌رسانی و با بهره‌بری از توان ارتباطی خود و استفاده دقیق و حساب شده از رسانه‌های گروهی که در اختیار دارد، موفق شد در جنگ افغانستان یکی از حامیان سرسخت آن (ترکمنستان) را با خود هماهنگ سازد. به دنبال آن دونالد رامسفلد در سفری که به آسیای میانه داشت ترکمنستان را متقاعد کرد که از حمایت طالبان دست بردارد. متعاقب آن نخستین ایستگاه عملیات روانی خود علیه طالبان را در ترکمنستان تأسیس کرد. این ایستگاه ، اطلاعات لازم را از طریق یک رادیو به نام32 ( ) پخش می‌کرد و با دادن اخبار و اطلاعات هدفمند در قالب یک عملیات روانی ساختار حکومتی طالبان را از هم پاشاند. شهید آوینی با اشاره به جمله معروف نیچه که خطاب به فیلسوفان می‌گوید: خانه‌هایتان را در دامنه کوههای آتشفشان بنا کنید. اظهار می‌دارد: … در عصر انفجار اطلاعات و بروز دهکده جهانی و برداشته شدن مرزها همان آفتابی که بر کازینوهای لاس‌وگاس می‌تابد بر حسینه دوکوهه نیز می‌تابد … اگر این امکان فراهم شده است که دیگر از آسمان (هوا) می‌توان وارد منزل شد دیگر این امکان برای دزد و صاحب خانه هر دو یکی است، برای خوب و بد یکی است… 33 باید نقش عظیم و انکار ناپذیر ارتباطات و رسانه‌های جمعی را نادیده گرفت، بنابراین باید روی توسعه و تقویت رسانه‌های جمعی و هدفمند کردن آنها سرمایه‌گذاری کرد. نباید از جهانی شدن ترسید زیرا به تعبیر شهید آوینی این فرصت برای خوب و بد هر دو یکی است. نباید این فرصت را از دست داد… عملیات روانی که در برخی از تعبیرها از آن به جنگ دائمی( ‌) یا نبرد ممتد( ) یاد می‌کنند، با توجه به امکانهای فراهم شده در عصر حاضر، پیوسته متوجه ماست و بهتر است نسبت به مقابله با آن راهکارهای مناسبی به کاربست. و نیز نباید از راهکار بهره‌بری از رسانه‌های ارتباط جمعی و رسانه‌های گروهی غافل ماند. باید آنها را تقویت کرد و گسترش داد تا هم به مثابه راهکاری برای مقابله با عملیات روانی دشمن و خنثی‌سازی آن، از آنها استفاده کرد و هم در مواقع لزوم به عنوان راهکار اجرای عملیات روانی علیه دشمن، مورد استفاده قرار گیرند. 5- تأمین توسعه پایدار حرکت به سمت توسعه همه‌جانبه و پایدار یکی دیگر از راههایی است که می‌تواند ما را در برابر عملیات روانی دشمن مصون سازد. کارشناسان اقتصاد در تعریف توسعه پایدار می‌گویند: توسعه پایدار یعنی رسیدن به یک توسعه فراگیر و همه‌جانبه در تمامی حلقه‌های مرتبط با اقتصاد. بسیاری از کارشناسان معتقدند مدرنیزه شدن و حرکت به سمت یک وضعیت مدرنیته می‌تواند هم شالوده یک توسعه پایدار باشد و هم ابزار آن را به راحتی تأمین نماید و هم اینکه امکان استفاده از ابزار آن را تسهیل و تسریع بخشد. در همین خصوص آنتونی گیدنز معتقد است: مدرنیته ذاتاً جهانی کننده است و جهانی شدن نشاندهنده این است که مدرنیته توانسته است خود را درک نماید. لذا می‌توان از جهانی شدن با عنوان مدرنیته جهانی نام برد.34 در هر صورت با عنایت به مقدمه فوق ما باید به سمت و سویی حرکت کنیم که با تأمین زیرساختهای لازم به توسعه‌ای پایدار دست یابیم این توسعه پایدار امنیت، آرامش و آسایش در پی خواهد آورد که خروجی نهایی آن، ثبات است. نتیجه‌گیری دشمن پیوسته به فکر توطئه است و هر روز به بهانه‌ای با عملیات روانی، با ما در نبرد است. یک روز حقوق بشر را بهانه قرار می‌دهد. روزی دیگر حمایت از گروههای به اصطلاح خودش تروریستی، و در فردای آن بهانه‌های دیگری مثل آزادی بیان و نبود دمکراسی، آزادی مطبوعات، انرژی هسته‌ای و … ما باید با تبعیت از قرآن کریم که می‌فرماید: فمن اعتدی علیکم فاعتدوا علیه بمثل مااعتدی علیکم … 35 هر کس به شما تعدی کرد با او مقابله به مثل نمایید … توان خود را به سطحی برسانیم که دقیقاً از همان نوع عملیات روانی که دشمن به کار می‌برد علیه خودش استفاده کنیم. باید تلاش کرد و تمام ملزومات آن را فراهم کرد. زیرا خداوند خود فرموده است: واعدوا لهم ماستطعتم من قوه… 36 برای مقابله با دشمن تا آنجا که می‌توانید توان و قدرت فراهم سازید… به نظر می‌رسد با بهره‌بری از راهکارهای ارائه شده می‌توان به مطلوب موردنظر جامه عمل پوشاند. منابع 1. شاهنامه فردوسی. 2. الاعراف 20 و 19. 3. البقره 191. 4. البقره 217. 5. الحجر 9. 6. یوسف .104 7. الاسری 36. 8. جنگ روانی، صلاح نصر، ترجمه محمود حقیقت کاشانی، انتشارات سروش، 1380. 9. فروغ ابدیت، جلد دوم، جعفر سبحانی، دفتر تبلیغات اسلامی قم، 1367. 10. همان. 11. جنگ‌روانی، صلاح‌نصر، ترجمه محمود حقیقت کاشانی، انتشارات سروش، 1380. 12. FAX NEWS رسانه وابسته به وزارت دفاع امریکا. 13. Websters new World Dictionary 1990 14. جنگ‌روانی، صلاح‌نصر، ترجمه محمود حقیقت کاشانی، انتشارات سروش، 1380. 15. همان. 16. همان. 17. اصطلاحات انگلیسی از دانشنامه سیاسی نوشته داریوش آشوری، انتشارات مروارید، تهران، 1376 و فرهنگ اصطلاحات مطبوعاتی نوشته دکتر احمد رنجبر و دکتر ابوالقاسم سهیلی، انتشارات علوی، تهران، 1368، استخراج گردیده است. 18. جنگ‌روانی، صلاح‌نصر، ترجمه محمود حقیقت کاشانی، انتشارات سروش، 1380. 19. همان. 20. همان. 21. همان. 22. تبلیغات و جنگ روانی، حسین حسینی، تهران پژوهشکده علوم دفاعی استراتژیک دانشگاه امام حسین(ع)، 1372. 23. همان. 24. البقره 217. 25. آل عمران 19. 26. همان، 85. 27. البقره 217 و 191. 28. الحجرات 6. 29. المنافقون 102. 30. نهج‌البلاغه، خطبه 40. 31. همان، نامه 53. 32. ایستگاه رادیو مخفی. 33. شریف نیوز، سایت اینترنتی دانشگاه صنعتی شریف، فروردین 84. 34. مانوئل کاستلز؛ عصر اطلاعات؛ ترجمه: احمد علیقلیان و افشین خاکباز، تهران، 1380. 35. البقره 196. 36. الانفال 6.